DILII--Ministru Turizmu Comersiu no Industria Gil Alves informa Timor Leste iha tiha ona lei tributaria, maibe sasan baziku kontinua folin a’as iha merkadu, tamba Timor Leste sei dependensia liu ba importasaun sasan nesesidade baziku husi nasaun seluk.

Nia dehan, iha tinan 2009 taxa hatun ba pursentu lima tanba produtu ne’ebé mak tama Timor selu 2.5%. Ba importasaun e 2.5% ida ba taxa de benda, total porsentu lima. Tinan 2009 to’o 2011 revolusaun ekonomia la’o oin seluk iha aumenta impostu kompara ho uluk, tamba efeitu katak ema prefere seluk taxa doque nia halo evolusaun fiskal.

“Tamba saida mak presu kontinau a’as mesmu que nia selu taxa baratu liu. Konserteza ita tenki haree katak, sasan ita nian ne’e kuaze oitenta ital porsentu ne’e importa hotu husi rai liur,” informa Ministru Turismu Comersiu no Industria Gil Alves foin lalais ne’e iha Hotel Timor.

Governante ne’e hateten katak, importasaun ne’e mos depende ba evolusaun merkadu ne’ebé importa, depois haree ba desvalorizasaun osan. Liliu agora desvalorizasaun dolar mak halo Timor Leste susar, tamba osan dolar nia folin sa’e tun.“Dolar merkadu foin monu tiha agora nia foin hahu sa’e fali, mais kuandu ema sosa ne’e ninia desvalorizasaun porvolta de kuaze vinte e trinta porsentu. Vinte ital porsentu ida ita sofre relasiona ho osan seluk, entaun hakarak ka lakohi presu tenki sa’e,” nia informa.

Tamba osan dolar ho euro iha diferensia e realidade iha merkadu viziñu (Indonesia) wainhira ba sosa la uza dolar, tamba ne’e Gil informa katak, wainhira dolar Amerika tun entaun timor sofre ho presu folin. Governante ne’e mos hatete katak, presu bele hatun maibé defisil atu hatun maka’as liu tamba volume.

“Tamba ne’e iha prioridade tenki rezolve infraestrutura sira vitais estrateziku. Portu ne’e hakarak ka lakohi tenki halo, porque portu ne’e afeta teb-tebes presu iha Timor laran, tanba ró ida mai iha ne’e ho volume porvolta de cuatro mil toneladas deit. Ida ne’e nia kustu ba transporta demora iha tasi laran, tamba portu ne’e bainhira mak nia tama ne’e halo sasan sai karun hotu,” nia informa.

Emprezariu timor oan ne’ebé seidauk hakarak loke feira boot ida iha Timor Leste, tamba ne’e Ministru ne’e afirma ba emprezariu lokal atu labele hein deit projetu husi governu.“Ha’u apelu bebeik ona, tamba dezenvolvimentu ne’e labele governu deit mak dehan dezenvolve. Ha’u apela bebeik ona emprezariu halo buat ida diak ba, halo nusa mak kria tipu makro ida iha timor ne’e,” nia komenta.

Timorense sira mak sai nain hodi harii makro ida hodi domina merkadu timorense. Importa grande de eskala fa’an ho kuantidade boot folin baratu liu povu sosa husi ne’e, entaun sira ne’ebé mak importa ki’ik-oan sira ne’e mate.Ministru Turismu Comersiu no Industria ne’e hateten katak, sé wainhira emprezariu husu bebeik projetu husi governu, entaun no fim saida mak akontese, Timor Leste independensia los ona maibe sai atan fali ba ekonomiku.

Tamba ne’e nia husu ba jerasaun ida agora ne’e tenki sakrifika ninia an, tenki sai patriota hodi rezove makro ekonomia iha Timor.“Ita hakarak husik setor ne’ebé lolos estratejia ita bele kaer ne’e husik fali ba ema liur, tamba ita mak fo oportunidade ba ema husi rai liur ne’e mai kaer,” hatete Governante ne’e.“Ami nia inspeksaun halo duni kontrolu ba sasan ne’ebé mak iha fa’an iha loza, só que iha kios ne’e mak lae tamba espalladu demais no ami nia ema mos la dun barak. Mas iha lozas bobot sira ne’e ami kontrola maibe ita labele kontrolu vinte cuatro horas,” katak Gil.

Tamba ne’e nia informa katak, Inspektor ne’ebé mak servisu kontrolu sasan ne’e foin mak nain nen, tamba ne’e susar tebes atu kontrolu sasan iha timor laran tomak.nia programa. Sé hetan duni sasan ne’ebé mak fa’an liu prazu informa ba Ministerio ne’ebé mak kompetente hodi fó sansaun ba loza refere.Tamba ne’e nia mos husu ba komunidade ne’ebé mak hetan ou kaer toman funsionario MTCI ne’ebé mak simu sobornu tenki halo kexa ba KAK no PDHJ hodi halo investigasaun. (R-6)