Iha inisiu fulan Outubru ne’e, komunidade tomak liuliu iha kapital Dili paniku ho krize minasunuk. Iha estasaun ense mina fatin hotu-hotu iha Dili laiha rezerva minasunuk. Fenomenu ba dahuluk nebe mosu hafoin Timor Lorosa’e ukun rasik an. Fenomenu ne’e mos halo minasunuk nia folin sa’e kuaze porsentu sanulu resin lima hanesan gazolina ka bensin nebe semana ida antes $1.19 kada litru sa’e ba $1.40 to’o $1.45 kada litru. Reasaun mos mosu hosi komunidade liuliu komunidade baibain nebe kestiona kona-ba minarai nian tanba sira hatene Timor Lorosa’e hanesan nasaun soi minarai, ninia rendimentu ka reseitas estadu nian 95% mai husi fundu minarai. Maibe tanba sa mak minasunuk folin aas tebes no ita importa fali hosi Indonezia no nasaun seluk tan.

Kestaun ida mak halo povu baibain preokupa mak sira hatene mina iha Indonezia folin baratu, maibe sira fa’an ba ita ho folin nebe karun liu dalarua. Dalaruma ita barak liuliu povu baibain mak seidauk hatene katak Indonezia iha politika fo subdisiu mina ba nia komunidade baibain liu-liu transporte publiku tantu raimaran ka terrestre, lalehan (aero), no tasi (maritima). Tanba ne’e mak minasunuk iha Indonezia ne’e baratu, nune’e balu fa’an ilegal liu husi fronteira rai maran no mos tasi.

Iha ita nia rai tanba seidauk iha politika subsidiu mina, nune’e folin mina tuir estandar internasional nebe nia folin mos tuir folin mundial nian. Ita atu implementa subsidiu mina iha futuru, ita nia governu no estadu halo esforsu nebe prosesu ne’e hahu ona ho estabelesimentu empreza publiku ida naran Timor Gas and Petroleum (Timor Gap) hanesan Indonezia nian naran PT Pertambangan Minyak Nasional (Pertamina). Timor Gap ne’e foin estabelese seidauk hakat ba faze operasaun tanba sei presiza rekursu umanu nebe kompetente atu jere ho diak.

Ne’e duni maski ita soi minarai iha Tasi Timor, ita seidauk bele goza direta minarai ne’e. Ita simu deit mak osan hosi kompañia sira nebe ke’e ita nia minarai. Kestaun ne’e mak presiza hetan atensaun hosi governu atu iha politika ida hodi responde preokupasaun povu nian. Alende simu reseitas ho forma osan, karik diak mos se ita simu direta fornesimentu mina ba merkadu sira iha ita nia rai hodi to’o ba iha baze.

Bainhira ita simu deit osan mak ita sei hasoru problema nebe iha tempu ida osan sei la vale ba ita se mina laiha hanesan akontese foin lalais ne’e. Imajina took se iha situasaun hamlaha, iha opsaun rua ema fo ita hili aihan ka osan. Klaru ita sei hili hahan para ense kabun duke simu fali osan maski osan ne’e karik ho valor boot tebes. Hanesan akontese foin lalais ne’e, ema bele iha osan, kareta luxu modelu oioin maibe tanba minasunuk laiha, makina hotu nebe uza motor sei la la’o, eletrisidade sei la moris, motor kareta no kualker veikulu ho motor sei la funsiona.

Ne’e duni presiza iha politika ida nebe adekuadu atu bele rezolve problema minasunuk ne’e. Ita hein katak prosesu estabelesimentu Timor Gap ne’e bele hakat lais uitoan atu nune’e bele responde nesesidade povu nian kona-ba minasunuk inklui hanoin kona-ba subsisiu minasunuk ba transporte publiku sira. Ita la’os simu deit osan maibe ita mos goza direta ita nia minarai rasik.***

Lali’an:
Timor-Leste produtor minarai importa minasunuk
Ne’e hatudu ironia, hanesan kacang lupa kulit
VPM husu ministru 5 rezolve problema Merkadu Mauleuana
Ita hein sira na’in lima ne’e iha kbiit bele resolve ka lae
Funsionáriu públiku tenki sai atan ba estadu
Balu sei hatudu hanesan liurai, povu mak haraik an fali ba sira