"Reflesaun no Kritiku ba Politiku sira iha Uman Fukun Parlamentu Nasionál"
Ko’alia-halimar ho kolega sira iha kantor kona-ba situasaun sosiál no ekonomia iha railaran, liliu kona-ba sasan baziku sira ne’ebé dadaun ne’e ninia folin sa’e makas. Kolega ida ko’alia ho sindirian, “di’ak liu ita sai poliitku ka deputadu para bele hetan fasilidade di’ak hosi estádu.” Kolega ne’e ninia fraze ne’e loos duni tamba reprezenta realidade moris iha sosiadade Timor-Leste nian agora. Bainhira hare’e didi’ak situasaun moris dadauk ne’e iha ketimpangan sosiál makas ne’ebé kauza hosi imbalansiu vida ekonomia. Fiar ka lae ida-ne’e sei hamosu keresahan sosiál [social unrest] ida makas liu iha futuru no bele afeita ba estabilidade nasaun nian. Hanoin tuir hikas liafuan sira ne’ebé babain sai hosi politiku sira ninia ibun, hanesan fundu petroliferu ne’e Governu foti liu atu bele uza hodi hadi’ak povu Maubere ninia moris. Maibe, faktu hatudu oin seluk. Tan ne’e, liafuan “makmur” iha bahasa Indonesia ne’e la akontese ba povu babain sira nia moris. 

Maibe sira ne’ebé sai makmur agora mak politiku sira, hanesan membru Governu balu no membru Parlamentu sira. Ne’e faktu, ema ida labele nega ida-ne’e, Timor ne’e rai ki’ik oan ida ne’ebé ita hatene-malu ho borus. Nune’e, di’ak liu ita sarani tiha politiku sira ne’e ho naran “deputadu makmur” ne’ebé memakmurkan diri sendiri. Sebab kemakmuran itu bukan untuk rakyat, tapi untuk anjing si tuan polang, dehan Iwan Fals iha ninia lagu ida.

Iwan fals ninia syair lagu ne’e serve duni ba realidade moris iha Timor ne’e. Politiku sira goja loos ho sira ninia gaya hidup mewah, maibe povu baibain ne’ebé moris iha vila ka foho moris mukit hanesan iha kondisaun aat.  Kareta luxu foun ba deputadu sira iha lejislatura foun ne’e ema hotu preukupa no kestiona tamba sa mak povu maioria sei moris kiak hela, maibe politiku sira uza kareta foun, luxu no ho modelu prado? Kareta pajero uluk ne’e ba ne’ebé loos? Asuntu ne’e mós hamosu ona kritika makas hosi eis vise Primeiru Ministru Mario Viegas Carrascalo. 

Tuir nia, kareta PRADO ne’ebé deputadu sira simu ne’e hanesan “insultu boot ida” ba povu Timor-Leste, tamba povu sei terus hela, maibe ninia reprezentante festeza hela ho kareta luxu. Deputadu sira la presiza kareta luxu hodi halo fiskalizasaun, maibe bele halao sira ninia knar ho kareta baibain, ida-ne’e mós bele ajuda fasilita ona sira, (Diario Nacional, 15 Janeiru, 2013).  Loos, membru Parlamentu presiza duni fasilidade hanesan kareta, laptop no buat sira seluk hodi bele fasilita sira ninia serbisu nu’udar membru ba orgaun Estádu iha rai ida-ne’e. Maibe ida-ne’e tenke rasionál no lojiku labele halo tuir deit egoizmu no prestijíu makas politiku sira balu nian, entau ema seluk ne’ebé moris iha sorsorin ne’e haluha tiha. 

Tan ne’e, ema dala barak dehan, politika ne’e buat bosok mak barak. Halo promesa barak, maibe dala barak la halo tuir. Iha sorin seluk, iha liafuan ida tan, politik itu seni, entau bele halo politika ida ne’ebé furak, politika ida-ne’ebé hali’is ba kbit laek sira, nune’e sira bele kontenti. Realidade, politiku iha Timor-Leste ne’e politika egoista mak forte tamba barak liu mak prioritiza sira ninia interese duke povu ninia moris. Defaktu katak, deputadu sira halo politika [kebijakan] no regulamentu sira hodi haburas sira ninia moris tamba desizaun ne’ebé halo hodi sosa kareta foun ne’e laos desizaun ida ne’ebé pro povu ki’ik.

Imajina tók sosa kareta ho merek PRADO, kada kereta ida ho folin US $ 63.000. $ 63.000 x 65 MPs = US $ 409.500. Osan ho montante boot ne’e kuandu aloka ba ajuda povu kiak sira hodi halo koperativa ka usaha ruma ezatamentu sira sei hetan lukru hodi hasae rendimentu ekonomia povu nian no bele hatu’un numeru kiak iha railaran. Maibe, realidade laiha, osan ida-ne’e aloka ona ba sosa kareta, ida-ne’e sei gasta osan barak liu tan ba ninia manutensaun, kombustivel, oli no buat sira seluk.

Estádu mós sei gasta tan osan ba sofer [koundotór] hodi tula deputadu sira ne’e. Loloos ne’e, Estádu la presiza sosan kareta foun, maibe uza deit kareta sira ne’ebé deputadu lejislatura uluk uza ne’e hodi fó fali ba deputadu foun ne’e. Orsamentu ne’ebé gasta ona ba PRADO ne’e bele aloka fali ba prioridade seluk, maibe ida-ne’e la akontese, maske ema barak protesta.

Karik politku sira ne’e mak hanoin no hadomi duni sira ninia povu, kareta sira ne’ebé deputadu sira uluk uza ne’e bele distribui ba kada sentru saúde iha Timor tomak hodi bele ajuda tula pasiente sira, hanesan inan isin-rua, ferik-katuas no labarik sira. Faktu hatudu katak, sentru saúde iha kada sub distritu laiha ambulansia. Tan ne’e, dalaruma komunidade sira tula ema moras sira ne’e ho gerobak no hulan deit.

Kareta sira ne’e ninia paradeiru ema lahatene, balu dehan, agora kareta sira ne’e eis deputadu sira mak uza hela, aat liu tan sira mak agora sai nain ba kareta sira ne’e. Maibe ninia prosesu kepemilikan ne’e oinsa? Ida-ne’e la klaru no hamosu hela pergunta. Hanoin tók kuandu tinan lima tuituir malu mak Parlamentu halo fali desizaun ida hodi sosa tan kareta 65 ba deputadu foun sira ne’e oinsa? Osan hirak mak sei gasta tan ba iha ne’ebá? No kareta ida tuan ne’e ba fali deputadu sira ne’ebé sei husik hela uma fukun tinan lima oin mai?

Loloos ne’e deputadu sira moe kuandu sa’e kareta luxu hanesan ne’e, tamba kontrola deit sasan nia folin mós labele ona. Povu sira nunka hare’e sira nia oin bainhira halo fiskalizasaun ba sasan sira ne’ebé ninia folin hetok sa’e. Agora dadauk ne’e foos nia folin sa’e makas to’o US $ 20, 00 kada saku ho kg 25. Tarifa transporte públiku hanesan bis ba distritu sira sa’e ba US $ 10, 00 to’o tan ona US $ 20, 00 mós nein membru Parlamentu ida mak tu’un hodi hare’e ida ne’e no halo protesta no rekomendasaun ruma ba Governu hodi rezolve problema refere.

Parlamentu Nasionál laos deit sosa kareta foun ba deputadu sira. Maibe sosa mós laptop ho merek ‘AppleMac’ ba deputadu sira ne’ebé Kompainia Visi Mitra hosi Indonesia mak fornese, kada laptop nia folin mak US $ 2000,00. Tuir folin merkadu agora, laos ho montante ida hanesan ne’e, modelu AppleMac fofoun ne’e mak karun, maibe agora tu’un ona. Dadaun ne’e bele hetan ho folin US $ 1000,00 to’o US $ 1.500, 00 la liu ida ne’e.

Tuir folin ne’ebé hakerek nain hetan iha google, Apple Macbook Air MD223 ho folin Rp. 10.500.000 ka US $ 1000 liu. Ida karun liu uituan mak Apple MacBook Air MD232 ho folin Rp. 15. 400.000 ka US 1. 500 liu. Sa tan, sosa ho lusin [barak] pasti nia folin tu’un, ne’ebé hakerek-nain la du’un ka alega ema ruma, maibe keta iha manipulasaun folin, ne’ebé presiza halo investigasaun ba ida-ne’e hodi bele hatene laptop sira ne’e ninia folin loloos. Ita hein!

Hakerek-Nain Nu’udar Fundadór Timor-Leste  
Media Development Centre (TLMDC) no Eis
Membru Dewan Solidaritas Mahasiswa [Dewan Mini Lautem]
Mobile: 772540; Email: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.