VENILALE – Udan nebe iha tinan ne’e ladun diak hodi hamosu bailoro nebe mai sedu halo grupu agrikultura sira ladun haksolok tanba produtu agrikola barak mak la fo rezultadu diak.Iha suku Bado- Ho’o, subdistritu Venilale, Distritu Baukau, populasaun maioria mak nia produsaun tinan ida ne’e menus liu kompara ho tinan kotuk.

“Iha tinan ne’e mosu mudansa klimatika hodi halo populasaun sira nia hare mate total tanba udan la tau, hare realidade iha foho lolon sira ne’ebe iha,” dehan Xefi Suku Bado-Hoo, Manuel Guterres ba BT iha suku Bado-Hoo segunda –feira (16/04). Tuir nia katak hahu husi fulan Novembru tinan 2011 to’o iha fulan marsu tinan ne’e, udan lao normal, maibe hahu husi fulan marsu mai oin mosu hahu ona bailoron halo produtu hare mate nomos produtu seluk tan ne’ebe populasaun sira kuda.

Xefi suku esplika katak udan nebe tun afeita populasaun menus aihan ba tinan ne’e. Populasaun sira ne’ebe halo natar iha rai lolon la asesu bee husi mota oras ne’e dadaun iha ona risku boot ba sira nia rezultadu agrikultura. Nia haktemik relatoriu ne’ebe xefe aldeia sira aprezenta ba nia iha suku laran katak populasaun barak nia hare hetan estraga. Husi relatoriu sira ne’ebe iha, xefi suku rasik aprezenta ona ba iha diresaun nasional dezastre natuais hodi bele hare ba iha problema ne’ebe komunidade sira sei hasoru iha tinan ida ne’e.

“Atu hamutuk ho komunidade sira atu hare kona ba mudansa klimatika ne’ebe iha hahu komesa dezastre naturais xefi suku tenta hodi identifika dezastre naturais ne’ebe afeita ba populasaun suku ida laran , hodi halo relatoriu aprezenta ba iha leten,”dehan nia.Atu haree ba kestaun ne’e xefi suku rasik sei halo enkontru espesial ida tan hamutuk komunidade no xefi aldeia sira atu hodi kontinua identifika ka detekta produtu lokal ne’ebe hetan estraga iha tinan ida ne’e depois hato’o ba iha ministeriu agrikultura.

“Razaun halo enkontru ho komunidade sira no mos xefi aldeia sira atu oinsa bele prepara relatoriu ida hodi bele antisipa ba iha problema refere,” katak nia. “Udan iha fulan hirak liuba halo populasaun sira nia batar ladun diak tanba sempre udan boot hela deit maibe liu tiha ida ne’e populasaun sira kuda fali hare udan la tun to’o agora,” informa xefi suku. Entretantu Alberto Guterres nudar agrikultor husi Suku Bado-Ho’o sente trite iha tinan ida tanba nia natar kuaze hektares tolu hetan estraga hafoin akontese rai halai taka tomak nia natar.

“Hau triste tanba hau nia natar kuaze hectares tolu estraga total tanba udan tau halo rai halai husi natar ulun to’o ikun hodi estraga hare hotu,”dehan Alberto. Nia mos informa katak adubu nebe ajuda husi MAP ba iha grupu agrikultor sira iha subdistritu Venilale labele koresponde ho konsisaun iha fatin refere tanba estraga fali populasaun sira nia hare ne’ebe iha. Tuir nia katak adubu ho modelu Karau Ulun Mean ne’ebe ajuda ba iha grupu agrikultor sira nia produtu sira mate total hanesan hare ne’ebe komunidade sira kuda.

“Ami ladun haksolok mos ho adubu nebe mak ministeriu agrikultura no peskas hodi estraga ami nia hare mos mate tanba ami tau ba hare hodi halo hare dodok hotu kedas,” katak nia. Tan ne’e nia husu ba iha ministeriu agrikultura no peskas tenke halo estudu ba iha adubu nebe mak iha hodi labele fo impaktu ba hare populasaun nian.(R-3)