DILI – Politika Jestaun Publika iha Timor Leste seidauk diak atu bele jere rekursu hodi bele hadia ekonomia liu-liu atu oinsa bele redus kiak no mukit iha rai laran.Atu jere rekursu no hadia ekonomia, sei sai hanesan variabel boot ida ne’ebe tenke iha politika diak atu bele dezenvolve planu dezenvolvimentu ne’ebe iha.

“Porque (tanba) atu atinji prospiadade dezenvolvimentu ekonomiku tenke iha politika tanba politika mak hanesan variabel ida ne’ebe fo influensia kresimentu ekonomiku timor nian,” dehan Augusto Mendonça, vice – diretor jestaun Fakultade Ekonomia UNTL nian ba BT kinta-feira (02/03), bainhira husu nia hanoin kona-ba dezenvolvimentu ekonomia iha Timor Leste ne’ebe sei sai preokupasaun. Nia hatete jestaun publika ne’ebe liga ho jestaun aparatur (funsionariu publiku) estadu nian tanba jestaun aparatur seidauk iha rekursu no seidauk iha referensia diak atu jere ekonomia nasaun Timor Leste.

Tuir nia, se Timor Leste nia jestaun hakarak atu diak tenke uza sistema rua ne’ebe iha, implementa desentralizasaun tuir planu governu nian, no hadia jestaun publiku. Tuir Augusto katak kolia kona ba Timor Leste nia jestaun publika iha oin tolu ne’ebe iha veramentu jestaun publika bele kontrolu mak hanesan organizasaun kontrolu, diresaun no planeamentu.Husi veramentu tolu ne’ebe mesiona iha leten importante tebes governu tenke utiliza tanba jestaun publika anivel agregadu governu tomak liu-liu iha anivel mikro tenke funsiona iha ministeriu hotu-hotu.

Tuir nia haree ministeriu hotu-hotu ohin loron seidauk utiliza diak no seidauk implementa. Governu Timor Leste seidauk halo veramentu tolu ne’ebe iha. Asesor sira kontratadu nasional no internasional ne’ebe ativa iha gabinete bele fo sujestaun no planu jestaun publika maibe to’o oras ne’e asesor sira seidauk halo jestaun publiku diak ne’ebe liga ho povu sira moris.“Ha’u hare politika dehan sira hadia povu nia moris maibe pratika sira seidauk hadia povu nia moris, liu-liu hanesan estrada la diak, la’o ba merkadu dook, folin sasan sa’e tanba seidauk hadia jestaun,” nia hatete.

Nia fo hanoin katak jestaun publika iha balun ne’ebe iha – naran auditoria tenke iha gabinete ministeriu hotu-hotu tenke funsiona tanba husi auditoria involve an mos iha jestaun kontrolu.“Liu husi auditoria sira ne’e aban bainrua bele kontribui ba objetivu dezenvolvimentu ne’ebe k tuir povu nia hakarak,” nia hatete.Husi politika jestaun publiku ne’ebe la hadia no la implementa desentralizasaun tuir planu governu nian, hamosu Timor Leste nia inflasaun sae maka’as iha mundu internasional tuir relatori International Monetery Fund (IMF).

Tan ne’e atu oinsa bele alkansa lalais hodi bele redus kiak iha rai laran, tuir lolos Timor Leste iha ona ativista-ativista ne’ebe sai asesor atu halo estudu.“Tuir politika governu kada fulan-fulan fo ba terseiru idadade $35, antigu kombatente no veteranu sira ida ne’e atu hadia kresimentu,” afirma nia.(R-3)