DILI----Konsultan CTL Domingos de A. Baptista hatete inflasaun iha Timor Leste sa’e tanba ita sei defende bá moeda dolares Amerikano ne’ebe fo impaktu ba folin nesesidade baziku folin sa’e tanba ne’e governu ne’ebé mai tenki hamatan ba sasan baziku atu nune’e ami povu ki’ik sira bele hola sasan ho folin baratu.

“Unika ka maneira bá buat sira ne’e hotu, ita nia governu tenki hamatan liu-liu ba aihan sira ne’ebé mak konsidera bá aihan no sira ne’ebé mak esensia para ita nia povu kiak nia moris ba nesesidade bazika hanesan fos, mina, masin midar, terigu, no seluk tan. Ita nia orsamentu iha ona mais ou menus orsamentu dois Mill ona hanesan ne’e karik ne’ebe ita seidauk uza,” dehan Domingos iha nia knaar fatin Aitarak-Laran, Tersa (21/02).

Tanba nee, nia husu bá governu tenki hamatan governu foun mak bele foti desizaun se atu konsidere ka lae, atu nune’e bele hamenus uitoan presu ne’ebe mak lori ita nia nesesidade baziku to’o iha ita nia povu ki’ik nia liman. Iha parte seluk, Diretora Kompanhia Lova Kids Maria da Costa hateten Tanba timor Leste sei falta de kontrolu no mos la iha osan rasik no mos fabrika iha Timor Leste sei dependensia bá osan dolares no nesesidade seluk sempre mai husi rai liur.

Problema inflasaun hanesan problema ida ke defisil teb-tebes enkuandu governu la halo intervensaun liu husi kreditu ne’ebe mak sei hare liu bá sasan nesesidade baziku.“Ita agora iha situasaun ida ne’ebe mai ita defende bá sasan importador ka buat hotu-hotu tanba ita la iha laran ne’ebé ita presiza importa fos, material konstrusaun no mos preventiva alimentar sira seluk ne’ebe la presiza tanba ita sei defende ba rai liur,” nia dehan.

Nia dehan, defisil para ita atu halo kontrola tanba ita sei la iha osan rasik mak ita sei defende ba osan dolar Americano. Tanba ne’e, wainhira osan dolar ne’e hetan dismobilizasaun bo’ot fo impaktu mos ba ita nia fundu petrolifero ne’ebé ita rai iha sasan soberanu Amerikanu ninian ne’ebe presu minarai ninian ne’ebe ikus mai sa’e maka’as tun sa’e nebe lori impaktu bo’ot ba presu sasan no aihan.

Entertantu, Koordenador MDI Stefanus Coli hateten kona-bá relatoriu aktividade Bisnis nian iha Timor Leste. “Ita hare momos katak setor fa’an sasan hanesan kios ki’ik sira ne’e mak domina ekonomia laos setor industria manufaklin ne’e ki’ik teb-tebes ida ne’e aprova buat sira ne’ebe reproduktividadu ki’ik tebes iha Timor Leste,” dehan Coli.

Nia derhan, impaktu seluk kona-bá osan ne’ebe ita fakar husi kresimentu estadu tanba ita nia ekonomia domina husi setor publiku. “Osan ne’ebe governu fakar ne’e boot teb-tebes. Ida ne’e mak dudu presu ne’e sa’e. Iha nasaun seluk sira uza moeda sira kontrola folin liu husi monitoring no liu husi politika fiskal,” informa Coli.Timor Leste, nia dehan, lakohi uza moeda rasik hakarak uza dolar primeiru ita kontrola liu husi politika fiskal AMF mos aprova tiha ona. Maibé, sira hare liu kona-bá atu hasae produktiva iha rai laran ida mak importante tanba inflasaun fo impaktu ba povu Timor-Leste.

Tuir dosente UNITAL Fakultas Ekonomia Andre da Costa hateten inflasaun mosu fo impaktu bo’ot ba povu kbi’it laek sira tanba agora daudaun iha Timor Leste presu kontinua hasa’e nafatin. Nia dehan, kona-ba orsamentu estadu limitadu no hetan deit 70% ou 85% satan agora inflasaun mosu bele hamate povu kbi’it laek sira. Povu ki’ik la hetan benefisiu ne’e atu lori saida mak fila liman, ita hare saida mak povu ki’ik presiza lor-loron hanesan edukasaun, saude, be’e mos, sira tenki presiza.

Entretantu, Diretur NCBA Distritu Manufahi Januario da Costa Araujo hateten ne’ebe mak atu fo impaktu oin sa inflasaun ne’e sa’e hanesan tranportasaun roo, kareta, no mos ba kompania sira ne’ebe mak halo fabrika tanba hirak ne’e sempre uza uza mina kuandu presu mina sa’e kompanhia sira selu ho presu bo’ot konserteza vulnareva iha aihan mos ne’ebe mak fo impaktu.

Komunidade Bairopite, Mateus da Costa no maria de Jedsusu hateten katak sira la iha kbi’it atu bele sosa sasan nesesidade baziku li-liu ba iha uma laran ninian tanba ne’e nia husu ba governu sebele tau matan ba sira ne’ebe labele hola sasan tanba osan hira mak atu hola sasan no osan hira mak atu gasta ba oan nia eskola. “Hau husu ba nai ulun sira se bele lalika hirus malu tanba imi ho ami hamutuk mak bele hakat ba oin no hare ba povu nia moris susar tanba ami povu sempre tuir nai ulun sira nia hakarak.

Maibe, hau husu se bele tau matan ba ami sira ne’ebe ki’ik ne’e tanba ami mak lori suporta ami nia oan sira ba eskola.Tuir Xefi Suco Comoro Eurico de Jesus hateten Timor-Leste la iha baziku hanesan produtu eksportasaun ne’ebe bele kria balansu entre balansu pagamentu. Tanba ne’e, buat hirak ne’e mak fo kontribui konserteza inflasaun ne’e sa’e maka’as.Nia dehan, presu folin sasan nian mak ita hare daudaun iha auxiliasaun. Dala barak produtu iha rai laran konta buat sira ne’e hotu atu MTCI husi espekualsaun de presu ne’ebe atu kombate buat sira ne’e hotu hau fiar metin katak sira sei halo buat sira ne’e. (BT)