DILI—Hafoin hetan indepedensia Timor Leste konsege asina  kovensoes internasional  barak ne’ebe mak bazeia ba iha Timor Leste nia konstituisaun rasik hodi  kaer metin prinsipiu ne’ebe  bele asegura povu Timor Leste nia direitu humanus maibe na pratika to’oras ne’e Timor Leste seidauk  tau ou implementa didiak prinsipiu  sira ne’ebe mak hakerek ona iha  konstitusaun RDTL no konvensaun internasional  ne’ebe mak durante ne’e  Timor Leste asina ona.

Tanba  tuir konvensaun internasional  no Lei RDTL katak povu iha direitu  atu bele asesu ba  bee mos, direitu  ba ai-han, direitu ba uma, direitu  ba iha saude, direitu ba edukasaun, direitu  asesu ba iha dezenvolvimentu rai laran no direitu ba asesu iha justisa, tanba buat sira ne’e hotu  mak halo  nasaun no estadu tau  iha pratika  hodi fo  direitu ba iha  nia povu rasik.

Tanba  direitu humanus bazeia ba iha prinsipiu  no lei sira ne’ebe iha ona atu kaer metin no  bele fo solusaun ba  problema sira ne’ebe mak  povu kiak sira  hasoru  iha rai laran. “Agora dadauk Timor Leste sidauk konsege halo ida ne’e  tanba governu Timor Leste  presiza  asegura  liu tan. Programa sira ne’ebe halo iha  estadu nia laran  atu fo duni direitu  ne’ebe mak hakerek ona iha konstitusaun RDTL,” dehan Deputada Partidu PUN Fernada Borges  ba BT iha uma fukun parlamentu Nasional, Segunda (19/12).

Nia hatete atu garante direitu humanu povu nian, governu ka estadu tenki  kaer metin prinsipiu  sira  ne’ebe mak iha  tanba bainhira povu hasoru  violasaun direitu humanus ou krimi ruma  tenki liu husi tribunal independete ida atu bele fo protesaun ba iha direitu humanu  povu nian.“Tanba ne’e, oras ne’e daudaun Timor Leste seidauk akontese atu  implementa, ne’e duni esforsu boot  ida Timor Leste tenki halo no Timor Leste labele iha mentalidade  ida katak  direitu humanu  hanesan programa tempu uluk, agora tenki buka deit dezenvolvimentu ne’e laos,” dehan nia. 

Tuir nia katak  dezenvolvimentu tenki tau matan ba direitu humanus atu labele sai dezenvolvimentu ida ne’e mak hanehan povu sira ne’ebe sei moris  iha kiak no mukit laran, tanba dezenvolvimentu ida ne’ebe los no diak ba ema hotu mak dezenvolvimentu ida ne’e mak  kaer metin ba iha prinsipiu direitu hamanus nian.“Atu implementa programa hirak ne’e laos governu mesak deside, maibe presiza  partisipa husi povu tomak atu foti desizaun ba sira nia moris  hanesan governu atu halo uma ba iha povu   tanba bazeia ba iha konvensaun lei direitu humanu ne’ebe hakerek ona,” nia dehan.

Tan ne’e, nia mos husu ba governu Timor Leste atu bele kaer prinsipiu ne’ebe iha atu bele lori  ema ne’ebe mak halo krimi hasoru  povu sira , liu husi justisa no labele fo amnestia ba ema ne’ebe mak halo krimi kontra direitu humanus tanba governu fo amnestia kontra ona direitu humanus no rasa ida ne’ebe mak iha. (R-3)