Prezensa banku estranjeiru sira ne’ebe hala’o atividade ekonómiku iha ita nia rain, mai hosi prosesu bainhira ita foin sai hosi kolonializmu no okupasaun nasaun seluk nian no hahú ukun rasik an. Prezensa banku estranjeiru iha loos situasaun no kondisaun ita nia rai doben Timór Lorosa’e ne’ebé buat hotu ita harii fali hosi zero, iha loos situasaun ne’ebé ita presiza duni sira mai ajuda ita hader hosi rai-rahun, hodi priense fatin sira ne’ebé ita na’in rasik seidauk bele.

Bainhira banku estranjeiru sira ida-ida mai eziste tuituir malu iha ita-nia rain, ita sente haksolok no iha esperansa katak sira bele ajuda ona no hamutuk ho ita dezenvolve ekonomia ita-nia rain tuir nia funsaun hanesan banku. Primeiru ita apresia ba sira-nia prezensa tanba ho ita nia kondisaun nu’udar nasaun ho estadu foun, sira hakarak mai investe. Maibe dalaruma mos ita nia esperansa ba sira atu sira fó kontribuisaun ba dezenvolvimentu nasional Timór Lorosa’e nian aas liu iha parte ida, no iha parte seluk banku estranjeiru sira nu’udar investidór  sei kuidadu an tebes atu labele hetan difikuldade ba sira nia investimentu.

Nune’e maski ita nia esperansa ne’e aas tebes ba sira hodi ajuda ita hamoris ekonomia ita-nia rai laran, sira susar tebes atu responde. Nu’udar investidor ida, nia presiza seguransa ba nia investimentu, oinsa bele garantia ninia investimentu ne’e nafatin seguru. Nune’e, atu banku estranjeiru sira ne’e bele ajuda hodi benefisia ba dezenvolvimentu nasional, ita na’in rasik mak tenke kria kondisaun ida diak hodi fo garantia katak sira nia ajuda ne’e fó benefisiu ba ita no mós ba sira rasik.

Kondisaun hirak ne’ebé ita presiza no tenke kria ba sira atu bele ajuda ita mak hanesan lei seguransa ba investimentu, lei ba operasaun ba banku nian, lei rai nian ne’ebé legaliza ema ida-idak nia direitu ba rai hodi bele kompromete ba banku sira fo kreditu. Bainhira ita liu-liu orgaun sira kompetente la kria kondisaun ho lei ne’ebé la garantia ba seguransa investimentu nian, imposivel banku sira atu fo kreditu ba ita nia setór privadu sira hodi bele hamoris ekonomia rai laran. Lalika temi banku estranjeiru sira, banku nasional ida ba komersiu ne’ebé ohin loron eziste mos sei tetu ba tetu atu fo kreditu ba timoroan rasik tanba la seguru.

Ita haree hosi esperiensia ne’ebé liu tiha ona banku nasional tasibalu portugés nian tinan 10 liu ba fo kreditu ba timoroan sira, ikus mai barak mak la fo fila. Timoroan barak mak hamatak deit banku, nune’e banku sira lakon konfiansa ba timoroan sira. Ate banku sira obrigatoriu hato’o rasik keixa ba parlamentu nasional  kona-ba osan empresta ne’ebé la fó fila. Nune’e iha parte ida ita bele hatete katak banku estranjeiru sira la benefisia ba ita nia dezenvolvimentu nasional, maibe iha parte seluk ita mos prejudika an rasik tanba la kria kondisaun oinsa mak banku estranjeiru sir abele tau neon metin katak ita fo garansia katak sira nia investimentu seguru.***

Kakein:
“Orsamentu jeral estadu 2014 ne’ebe governu propoin ho valor um ponto sinco milhões Dolar Amerika tuir esforsu realistiku ne’ebe adekuadu ho kapasidade ezekusaun para atende nesesidade ba interese dezenvolvimentu nian no mos atende ba nesesidade atu tau matan ba inflasaun.”

José Alexandre Kay Rala Xanana Gusmão
Primeiru Ministru
Business Timor edisaun 189

Lali’an:
* Banku estranjeiru la benefisia dezenvolvimentu Timor Leste
- Ita mós seidauk kria kondisaun atu sira benefisia ita nia dezenvolvimentu
* MAP identifika natar hektar 2002
- Natar luan maibe importansaun aihan tinan ba tinan…Amin  
* Diskusaun espesialidade hosi fuan ba fuan
- Ne’e mak dehan kongkalikong iha uma fukun