Banku Sentral Timor Lorosa’e (BCTL), iha sesta semana kotuk halo tinan daruak nian eziste. Bainhira estabelese iha tinan rua liuba, BCTL molok transforma hosi Austoridade Bankaria no Pagamentu (BPA), iha ona planu atu halo estudu ida oinsa ita mos bele iha moeda osan rasik. Hafoin ita restaura ukun rasik an 2002, estadu no governu hili moeda Dolar Amerikanu nudar osan ofisial halo transaksaun hotu-hotu.

Ba ita sira nebe la’os matenek kona-ba politika osan nian, dalaruma la hatene vantajen no dezvantajen hosi uzu moeda Dolar Amerikanu ne’e. Maibe ba ema politiku no matenek sira iha area ekonomiku, bainhira hili moeda ida hosi nasaun seluk, hanoin ona ninia vantajen no dezvantajen sira. Ita uza Dolar Amerika nian tanba iha hanoin ba vantajen balu hanesan osan nebe bele uza iha nasaun barak ho nia valor nebe aas, estavel hasoru moeda sira seluk. Maibe iha mos dezvantajen sira mak oinsa kontrola nia sirkulasaun sai no tama iha ita nia rai.

Ita iha ona banku sentral nebe ninia funsaun ida mos atu bele kontrola sistema monetariu nian. Maibe funsaun ida ne’e sei labele aplika bainhira osan nebe ita uza la’os ita nian rasik. Ita seidauk iha moeda rasik atu ita nia banku sentral bele kontrola ho diak. Tanba ne’e ohin loron osan Dolar Amerika ne’e dolar sai ba liur no dolar tama mai laran ho livre. Nune’e iha tendensia mosu krime brankeamentu kapital ka hahalok fase osan.n Ne’e tanba ita seidauk iha moeda rasik. BCTL marka istoria foun ida hodi lansa ofisialmente osan Timor nian sentavus 100 ne’ebe nia valor hanesan (equivalente) ho Dolar Amerikanu Ida ($1.00).

Maibe ida ne’e la’os moeda. Sentavus ka osan koin besi ne’e atu halo transaksaun iha merkadu iha rai laran deit hodi troka sentavus amerikanu nian, haree liu ba kestaun tekniku.  Importante ba oin, nudar nasaun ida, BCTL tenke haka’as an oinsa ita bele iha moeda rasik. Hanesan Prezidente Republika rasik husu ona ba BCTL oinsa bele hamosu ita nia moeda rasik. Ida ne’e sadik ida ba maknaar sira Banku Sentral nian atu realiza mehi nasaun no estadu ne’e nian atu iha moeda rasik iha tempu oin mai. Ita hotu hein saida mak BCTL sei halo.***

Kakein:

“Sé kazu kontráriu ho regulamentu governu, SEPFOPE sei aplika multa ba kompañia sira. Kompañia balu hetan multa $250 no balu hetan to’o $400 ba leten.”

Ilidio Ximenes
Sekretariu Estadu ba Politika Formasaun Profisional no Empregu
Business Timor Edisaun 172


Lali’an:
* BCTL lansa sentavus 100
- Ida ne’e la signifika TL iha ona moeda rasik
* PR preokupa ho sistema pagamentu bankaria
- Funsionariu bolos servisu, no hotar ferik-katuas sira
* Governu prontu fasilita media hetan kreditu iha Banku
- Ida ne’e eduka atu kapasita diak media duke fo subsidiu halo diskriminasaun